„Host” zamiast „Servant”! Nowa metafora dla Agile Leadership?

Co oznacza bycie „liderem”? I co oznacza bycie „liderem” w kontekście zwinnym? To fundamentalne pytanie jest regularnie zadawane przez wiele osób w najróżniejszych sytuacjach: od małych start-upów po duże organizacje — wszyscy w końcu staramy się dowiedzieć, jak wdrożyć solidny model przywództwa.

Przywództwo jest w rzeczywistości silnie zależne od kontekstu i ściśle powiązane z osobistymi kompetencjami danej osoby. Model przywództwa, który narzuca sposób zachowania w takiej roli, ma zatem z zasady swoje ograniczenia. Ale co by było, gdybyś mógł zainspirować się metaforą, by stać się dobrym liderem? Musi być wystarczająco prosta, aby pomóc w decydowaniu, co robić w danym kontekście, i wystarczająco obszerna, aby mieć gotową odpowiedź na większość sytuacji, w których możesz się znaleźć.

Kiedy chodzi o przywództwo, metafory nie są niczym nowym. W tym artykule zaczynamy od bardzo dobrze znane metafory — „Servant Leadera”. Następnie przedstawiam nową metaforę z literatury menedżerskiej, która jest bardziej wszechstronna i znana jako „Host Leadership”. Moim zdaniem jest ona bardziej użyteczna dla nowoczesnej zwinnej organizacji.

Servant Leadership: dobry pomysł, który ma swoje ograniczenia

W Scrumie Scrum Master i Product Owner są określani jako „Servant Leaderzy” — czyli liderzy służebni — ale co to właściwie oznacza? Co kryje się za tym pojęciem i co konkretnie oznacza to dla codziennej pracy Scrum Mastera?

To pytanie słyszę najczęściej podczas mojej pracy konsultingowej. Przeszukałem literaturę pod kątem Scrum Mastera i jego związku z Servant Leadership i trudno znaleźć więcej niż słaby związek między tymi dwoma koncepcjami. Oczywiście istnieją różne artykuły o tym, co Scrum Master powinien robić jako Servant Leader. Są to jednak głównie osobiste opinie autorów, często niemające wiele wspólnego z oryginalną ideą Servant Leadership. To, co to naprawdę oznacza, każdy musi odkryć sam. Z pewnością możemy powiązać to pojęcie z wartościami Scrum i Agile, jednak nadal istnieje niewiele praktycznych informacji o tym, co Servant Leader powinien, a czego nie powinien robić w środowisku zwinnym.

Prawidłowe rozumienie pojęcia i jego konkretnych implikacji jest dla wielu osób dużym wyzwaniem. Dotyczy to zwłaszcza tych, którzy wcześniej zajmowali stanowiska menedżerskie i — przynajmniej w początkowej pracy z metodami zwinnymi — nadal muszą odpowiadać przed wyższymi szczeblami kierownictwa, jednocześnie „służąc” swoim zespołom.

Skąd pochodzi pojęcie „Servant Leadership”?

Pojęcie to — metafora bycia liderem — pochodzi z prac Roberta Greenleafa i służyło mu w latach 70. XX wieku jako opis tego, jak lider powinien się zachowywać. Inspiracją była dla niego opowieść „Podróż na Wschód” Hermanna Hessego. Opowiada ona o grupie ludzi podróżujących razem. Dzięki zdolności ich sługi Leo do wzmacniania spójności grupy, trzymają się oni razem (powiedzielibyśmy, że „tworzą zespół”). Gdy pewnego dnia Leo znika, grupę ogarnia poważny kryzys.

Greenleaf postrzega to podejście jako wyzwanie, zupełnie w przeciwieństwie do ówczesnego poglądu rozumienia przywództwa jako aktu heroicznego: króla, silnego wojownika i podobnych figur. Również dziś metafora lidera jako bohatera jest wciąż bardzo powszechna i tak głęboko zakorzeniona w naszej kulturze, że ledwie zdajemy sobie z tego sprawę: pomyśl choćby o typowym filmie akcji, gdzie główny bohater posiada charyzmatyczne cechy przywódcze i gra bohatera, aż w końcu wygrywa. Oczywiście taki lider ma wiele wspaniałych cech (empatia, przyjemna osobowość, hojność itp.), ale jest nadal heroiczną figurą, za którą podążają inni, a nie kimś, kto służy innym. To nie jest właśnie to, o co nam chodzi w zwinności — w końcu chcemy zespołów samozarządzających.

Metafora Servant Leadership stała się w ostatnich latach bardzo popularna i zasługuje na jeszcze większą rozpoznawalność, szczególnie dlatego, że odwraca hierarchiczną piramidę w niezwykle prowokacyjny sposób.

Moim zdaniem napotyka jednak również pewne ograniczenia:

Jako sługa nie mam władzy decyzyjnej. To nie jest dobrze pogodzone z typowymi odpowiedzialnościami w organizacji. I co powinienem zrobić, gdy zespół podąża w kierunku, który doprowadzi do problemów? Wtedy nie mam uprawnień, aby ich powstrzymać. Ten punkt jest w gruncie rzeczy nieporozumieniem dotyczącym pracy Greenleafa — Servant Leader może być liderem, powinien pomagać ludziom rosnąć, zamiast koncentrować się na „gromadzeniu i sprawowaniu władzy”.
Jak jako sługa mogę w ogóle przewodzić? Historyczne przedstawienie podobnych ról też nie jest zbyt pomocne: pomyśl na przykład o Sancho Pansie i Don Kichocie. Sługa jest mądrzejszy i lepiej poinformowany niż jego pan — to nie jest zbyt pochlebne spojrzenie na (Scrum) Mastera!
W Scrum Guide rola Scrum Mastera jest opisana następująco: „jest odpowiedzialny za zapewnienie, że Scrum jest rozumiany i wdrażany. Scrum Masterzy robią to, upewniając się, że Scrum Team przestrzega teorii, praktyk i zasad Scruma.” Jak można być „odpowiedzialnym”, gdy nie ma się autorytetu? A jeśli mam autorytet, czy nie staję się znowu autorytarnym menedżerem?
Chociaż uważam, że Servant Leadership jest krokiem we właściwym kierunku, to moim zdaniem pozostawia może więcej pytań otwartych, niż rozwiązuje. Tak, to dobra metafora — zdecydowanie lepsza od metafory bohatera. Ale nie jest wystarczająco obszerna, aby być szczególnie pomocna w codziennym życiu zawodowym. Koncepcja „najpierw służyć, potem przewodzić” po prostu nie dostarcza wystarczająco praktycznych informacji o tym, jak działać dziś, w swoim zespole, w swojej organizacji itp.

Te ograniczenia były już dyskutowane i krytykowane w różnych źródłach. W wielu organizacjach istnieją na przykład struktury odpowiedzialności, które nie są kompatybilne z koncepcją Servant Leadera. Co powinien zrobić „Servant”, gdy „Master” wyraźnie podąża w złym kierunku? W ostatnich latach pojawiło się wiele innych metafor przywództwa, które można zebrać pod nazwą „Post-heroic Leadership”, ponieważ wszystkie obalają model heroiczny, jednocześnie próbując zaproponować praktyczny model dla organizacji zbliżony do Servant Leadership.

Lepsza metafora: Host Leadership

Bardzo interesującą alternatywę opracowali niedawno Marc McKergow i Helen Bailey, którzy nazywają ją „Host Leadership”. W tej koncepcji lider nie jest ani bohaterem, ani sługą. Jest gospodarzem (ang. host) — kimś, kto przyjmuje i ugaszcza gości. Jako gospodarz mamy zadania i obowiązki: stworzenie dobrego środowiska dla naszych gości, własne uczestnictwo w wydarzeniu i zapewnienie gościom miłego czasu. Gospodarz ma jednak również pewne prawa: wybór gości, ustalanie zasad i granic oraz sprawdzanie ich przestrzegania. Jednocześnie oczywiście zależy mu, by goście aktywnie uczestniczyli w wydarzeniu.

Ta mieszanka autorytetu i obowiązków jest moim zdaniem znacznie bardziej wszechstronną i skuteczną metaforą szczególnie dla Scrum Masterów, ale także dla Product Ownerów i innych stanowisk kierowniczych w Agile: w tych rolach chcemy mieć dobre środowisko pracy dla zespołów (gości), w którym niezbędne warunki są już zorganizowane. Uczestniczymy w wydarzeniu wspólnie z członkami zespołu, wspieramy ich i jednocześnie jesteśmy przez nich wspierani. Mamy jednak nadal zobowiązania wobec organizacji, z którą pracujemy, więc mamy prawo ustalić pewne zasady i granice będące warunkiem cywilizowanego środowiska pracy. Uważam, że ta metafora nadaje „duszę” powszechnemu rozumieniu, że przywództwo powinno być kontekstowe.

Od kiedy poznałem tę metaforę kilka lat temu, stale używam jej na swoich kursach i podczas pracy z zwinnymi liderami. Mam wrażenie, że daje im lepszą podstawę do kontekstowego mówienia o tym, co mogą robić w swojej pracy: Mogą znacznie lepiej zrozumieć, jakie mają możliwości i że nie chodzi tylko o służenie, lecz o zrozumienie — uwzględniając kontekst — czego potrzeba, aby zespół posuwał się naprzód.

Jako wyjaśnienie Host Leadership chętnie posługuję się przykładem przyjęcia: Jako gospodarz musisz zadbać o jedzenie, napoje, muzykę itp. Chcesz wspierać swoich gości, bo chcesz zorganizować świetne przyjęcie, w którym ludzie chętnie uczestniczą. Jesteś jednak również odpowiedzialny za to, by wszystko odbywało się według pewnych zasad, tak żeby spotkanie było cywilizowane. Jeśli ktoś przekracza granice, choćby były elastyczne, gospodarz musi ewentualnie interweniować i upewnić się, że reszta przyjęcia nie jest zakłócona przez działania jednostek. Może to wymagać między innymi działań „command-and-control” (poleceń i kontroli).

Osoby na stanowiskach „Leadership”, z którymi pracuję (wielu to Scrum Masterzy i Product Ownerzy, ale niektórzy też menedżerowie), reagują bardzo pozytywnie na tę metaforę, ponieważ jest im znana i mogą bardzo dobrze przenieść ją na swoją osobistą pracę. Ponadto pomaga im znajdować więcej kreatywnych możliwości radzenia sobie z ludźmi.

Host Leadership: role i pozycje

Podstawowa idea Host Leadership według McKergow i Bailey polega na tym, że „host” może przyjmować różne role, aby wdrożyć kontekstowy model przywództwa:

1. „Initiator” — daje inicjał czemuś, co być może stanie się większą inicjatywą.
2. „Inviter” — zaprasza wszystkie odpowiednie osoby do włączenia się w nasz pomysł.
3. „Space Creator” — tworzy środowisko (fizyczne i emocjonalne), w którym naprawdę coś się dzieje.
4. „Gatekeeper” — definiuje i chroni stworzone przez nas środowisko, wpuszczając i wypuszczając ludzi według potrzeb.
5. „Connector” — łączy ludzi, którzy normalnie nie współpracowaliby ze sobą, umożliwiając tym samym użyteczne rozmowy.
6. „Co-Participator” — jest ważną częścią systemu, który stworzyliśmy, a nie tylko jego twórcą.

Każdą z tych ról można połączyć z jedną z czterech następujących pozycji:

1. „Na scenie” — stoimy w centrum uwagi.
2. „Wśród ludzi” — jesteśmy jednym z wielu.
3. „Na balkonie” — pozwalamy wydarzeniu się toczyć, obserwujemy, uczymy się i — jeśli to konieczne — jesteśmy gotowi do interwencji.
4. „W kuchni” — dokonujemy wszystkich naszych przygotowań.
   Każda kombinacja rola + pozycja to kreatywny punkt w naszej pracy jako lider, a sztuką jest wybór najbardziej produktywnej kombinacji dla naszej sytuacji.

Oto kilka przykładów:

• „Space Creator” + „Na scenie”: Wyjaśniamy słuchaczom sens i cel naszego spotkania.
• „Connector” + „Wśród ludzi”: Na podstawie naszej wiedzy o organizacji sugerujemy, że dana osoba powinna porozmawiać z kimś z innego działu, ponieważ być może będzie w stanie pomóc w konkretnym problemie.
• „Co-Participator” + „W kuchni”: Przygotowujemy nasze pomysły i argumenty na jutrzejsze spotkanie.

A teraz kilka mniej oczywistych przykładów:

• „Space Creator” + „Na balkonie”: Jesteśmy jedynie obserwatorem na spotkaniu i (często nieświadomie) wpływamy na zachowanie innych swoją postawą i mową ciała. Czy byłeś kiedyś na spotkaniu, na którym szef był w złym nastroju, bo miał może prywatne problemy?
• „Gatekeeper” + „W kuchni”: Zastanawiamy się, jakie mamy możliwości ochrony zespołu, gdy jedna osoba zakłóca jego wydajność.
• „Inviter” + „Na balkonie”: Ustalamy na przykład pewne ramy czasowe dla zadania: podczas gdy tylko obserwujemy, jest to pośrednie wezwanie do skupienia się na osiąganiu wyników w jak najkrótszym czasie.

Host Leadership to jedynie metafora. Jest opisem postawy jako lidera. Prawdziwa wartość leży w modelu mentalnym, dzięki któremu można znaleźć odpowiednie rozwiązanie własnego problemu. Jest to narzędzie do refleksji (samodzielnej lub w grupie roboczej) nad tym, jakie ma się możliwości i jak je rozszerzać.

Host Leadership nie jest jednak zbiorem przepisów

Jeśli szukasz rozwiązań już dostosowanych do konkretnych problemów, być może nie jest to właściwe narzędzie dla Ciebie. Ta metafora jest raczej zaprojektowana, by Cię inspirować, a nie instruować.

Dla mnie różnorodność jest największą zaletą Host Leadership: poprzez łączenie ról i pozycji ma się znacznie więcej możliwości refleksji niż w Servant Leadership. Ponadto niemal każdy z nas może bezpośrednio zrozumieć i zastosować tę różnorodność, ponieważ koncepcja gospodarza jest mocno zakorzeniona w naszej kulturze. Dodatkowym plusem jest to, że choć w różnych kulturach istnieją różne rodzaje gospodyń i gospodarzy, rzeczywisty cel jest zawsze bardzo podobny. Oznacza to, że ta metafora opisuje postawę, która automatycznie dostosowuje się w najbardziej efektywny sposób do specyficznej kultury.

W praktyce: uczenie się kontekstowego przywództwa za pomocą ról i pozycji

Kiedy pracuję ze Scrum Masterami i Product Ownerami, przedstawiam im koncepcję różnych ról i pozycji i pozwalam im w formie warsztatu opracować, co każda kombinacja oznacza dla nich w praktyce i jak mogliby ją zastosować. Dzięki temu mogą odkryć, jak do tej pory prowadzili swoje zespoły i jakie alternatywne zachowania mogłyby być bardziej produktywne. Jednocześnie zmniejsza to presję, by jako lider musieć coś „robić”. Szczególnie pozycja „Na balkonie” — czyli zdolność do pozwalania, by rzeczy się działy — jest cennym doświadczeniem dla wielu, którzy mają kontakt z tymi koncepcjami.

Oto kilka przykładów tego, co uczestnicy odkryli na warsztatach:

• „Inviter” + „Na scenie”: Przedstawić projekt i zapytać, kto chce być w zespole projektowym.
• „Space Creator” + „Na scenie”: Przedstawić projekt w taki sposób, by inspirował programistów.
• „Space Creator” + „Wśród ludzi”: Pomóc zespołowi stworzyć środowisko, którego potrzebuje do pracy.
• „Gatekeeper” + „Wśród ludzi”: Omówić z grupą zasady gry, np. jak wygląda Definition of Done.
• „Initiator” + „Na balkonie”: Obserwować, jak pracuje zespół i zastanowić się, jakie sugestie ulepszeń można im zaproponować. Jest to bardzo podobne do Gemba Walk w Toyocie.
• „Gatekeeper” + „Na balkonie”: Obserwować spotkanie i oceniać, czy zmierza w dobrym kierunku, czy też należy interweniować.
• „Inviter” + „W kuchni”: Ocenić, kogo należy zaprosić na następne spotkanie.
• „Space Creator” + „Na scenie”: Doceniać i chwalić wykonaną pracę.

Ta idea jest w pełni kompatybilna z koncepcją przywództwa jako cechy organizacyjnej (jak Pervasive Leadership). Oznacza to, że przywództwo to coś, co robi każdy, a nie tylko kilka wybranych jednostek. Host Leadership nie odnosi się do konkretnej roli w organizacji. Ponieważ reprezentuje postawę dotyczącą współpracy z ludźmi, można je postrzegać jako rodzaj wdrożenia Pervasive Leadership.

W rzeczywistości często mówię na swoich warsztatach o tym, jak programista może być Host Leaderem i dlaczego ta koncepcja jest dla nich tak istotna.

W organizacjach, w których wdrożyłem Host Leadership, pracowałem głównie ze Scrum Masterami i Product Ownerami, a oto czego się przy okazji nauczyli:

• Że przywództwo jest kontekstowe i wymaga elastyczności.
• Że dysponuje się różnymi rolami i pozycjami, co daje więcej możliwości. W praktyce zauważyłem, że ta koncepcja zatrzymuje automatyczne reakcje i promuje bardziej przemyślane podejście do przywództwa.
• Pozycja „Na balkonie” jest dla wielu nowym spojrzeniem na swoją rolę — po prostu obserwować i uczyć się.
• W tym modelu istnieje idea lidera, który zaczyna coś nowego (Initiator), który jednocześnie uczestniczy we wdrożeniu (Co-Participator).
• Jako Gatekeeper ma się możliwość wyznaczania granic zespołowi, organizacji lub współpracownikom. Servant Leader zazwyczaj nie może tego robić.

Z mojego doświadczenia wynika, że ta nowa metafora przywództwa jest ogólnie bardzo dobrym sposobem na stworzenie użytecznej definicji przywództwa, promując tym samym podejście oparte na współpracy w organizacjach. Metafora jest sformułowana wystarczająco ogólnie, żeby każdy mógł ją zrozumieć. Jednocześnie można ją z łatwością zastosować w niemal wszystkich sytuacjach, z którymi spotykamy się w Agile.

I co teraz?

W tym artykule poznaliśmy nową metaforę przywództwa — wszechstronną i kulturowo silną metaforę, którą można z łatwością zastosować w praktyce. Gdy używa się jej do refleksji nad tym, jakie ma się możliwości, można znaleźć różnorodne sposoby interakcji ze współpracownikami — niezależnie od tego, jaką pozycję zajmuje się w organizacji.

Aby efektywnie ją wykorzystać, zacznij „W kuchni” i użyj macierzy rola + pozycja, aby znaleźć nowe opcje rozwiązywania trudnych sytuacji, które być może w tej chwili stają na twojej drodze. Przyjrzyj się 24 kombinacjom i znajdź jedną lub więcej opcji działania, które możesz podjąć. Ciesz się różnorodnością alternatyw, jakie się w ten sposób przed tobą otwierają. Następnie wybierz dobrą opcję i wciel ją w życie.
Z biegiem czasu nauczysz się analizować sytuację „na żywo” za pomocą tej macierzy i natychmiast reagować: Gratulacje! Jesteś teraz Host Leaderem.

Ten tekst pochodzi z bloga InfoQ i został przez nas przetłumaczony na język polski.

Certyfikacja Scrum Master

=> Zostań certyfikowanym Scrum Masterem z Agile Academy!

Zasada Vegas

=> Czy szczegóły z retrospektywy są zawsze prywatną sprawą zespołu?

Jak pogodzić Command & Control ze zwinnym sposobem pracy?

=> Opracuj odpowiednią strategię